Przejdź do treści

Czy do pompy lub sprężarki w warsztacie wystarczy softstart, czy potrzebny jest falownik

Jan Majsterkowicz Automatyka i smart home

Stary silnik elektryczny z napędem pasowym w warsztacie, do którego dobiera się softstart lub falownik

Softstart wystarczy, jeśli silnik ma pracować ze stałą prędkością, a problemem jest tylko gwałtowny rozruch: przygasające światło, wybijające zabezpieczenie albo szarpnięcie napędu. Falownik jest potrzebny wtedy, gdy chcesz płynnie zmieniać obroty, oszczędzać energię przy pompie lub wentylatorze albo zasilić silnik trójfazowy z gniazda jednofazowego.

Oba urządzenia bywają mylone, bo w sklepach leżą obok siebie i oba ograniczają prąd przy starcie. Różnią się jednak zasadą działania, możliwościami i kosztem, a wybór niewłaściwego oznacza albo przepłacenie, albo urządzenie, które nie rozwiąże problemu.

Co dzieje się przy rozruchu silnika

Silnik indukcyjny włączony bezpośrednio do sieci pobiera w pierwszej chwili prąd kilka razy większy od znamionowego. Typowo jest to od pięciu do ośmiu razy więcej niż podczas normalnej pracy. Ten udar trwa krótko, ale wystarczy, żeby w starszej instalacji przygasły żarówki, a wyłącznik nadprądowy o charakterystyce B zadziałał przy każdym starcie sprężarki. Do tego dochodzi udar mechaniczny: pasy klinowe ślizgają się, sprzęgła i przekładnie dostają szarpnięcie, a w instalacji wodnej pojawia się uderzenie hydrauliczne przy starcie i zatrzymaniu pompy.

W domu i warsztacie najczęściej dotyczy to pomp głębinowych i hydroforowych, sprężarek tłokowych, pił stołowych, strugarek, betoniarek i wentylatorów wyciągowych. Każde z tych urządzeń ma inne wymagania, dlatego zanim wybierzesz rozwiązanie, ustal, co dokładnie przeszkadza.

Jak działa softstart

Softstart, czyli układ łagodnego rozruchu, zmniejsza napięcie podawane na silnik w chwili startu i stopniowo je zwiększa przez kilka sekund. Silnik rozpędza się wolniej, a prąd rozruchowy spada, zwykle do dwóch-czterech wartości znamionowych. Po osiągnięciu pełnej prędkości wiele softstartów zwiera wewnętrzny stycznik obejściowy i silnik pracuje tak, jakby był podłączony bezpośrednio do sieci. Niektóre modele potrafią też łagodnie zatrzymać silnik, co ogranicza uderzenie wody po wyłączeniu pompy.

Softstart nie zmienia częstotliwości napięcia, więc nie reguluje obrotów w czasie pracy. Silnik zawsze osiąga swoją prędkość znamionową. Urządzenie jest proste, zajmuje mało miejsca w rozdzielnicy i nie generuje zakłóceń o wysokiej częstotliwości. Dostępne są wersje do silników trójfazowych, sterujące dwiema lub trzema fazami, oraz wersje do silników jednofazowych, montowane na przykład przy sprężarkach i klimatyzatorach.

W przypadku urządzenia typu softstart cena zależy przede wszystkim od prądu znamionowego i mocy silnika, liczby sterowanych faz, obecności wbudowanego stycznika obejściowego i funkcji dodatkowych, takich jak zabezpieczenie termiczne silnika czy komunikacja z automatyką. Do typowego silnika warsztatowego wystarczy zwykle prosty model bez rozbudowanych funkcji.

Jak działa falownik

Falownik, nazywany też przemiennikiem częstotliwości, prostuje napięcie z sieci, a następnie wytwarza nowe napięcie przemienne o regulowanej częstotliwości i wartości. Zmieniając częstotliwość, zmienia się prędkość obrotową silnika. Rozruch jest przy tym bardzo łagodny, a prąd startowy zwykle nie przekracza znacząco prądu znamionowego.

W warsztatach popularne są falowniki jednofazowe, czyli zasilane z sieci 230 V. Na wyjściu dają napięcie trójfazowe 3 x 230 V, więc pozwalają uruchomić silnik trójfazowy tam, gdzie nie ma przyłącza 400 V. Warunek jest jeden: silnik musi mieć tabliczkę z napięciami 230/400 V i dać się połączyć w trójkąt. Takie rozwiązanie jest popularne przy tokarkach, frezarkach i piłach przeniesionych z zakładu do przydomowego warsztatu, a także przy szlifierkach taśmowych, gdzie regulacja prędkości taśmy bardzo się przydaje.

Standardowy falownik nie jest natomiast przeznaczony do zwykłych silników jednofazowych z kondensatorem rozruchowym. Do nich stosuje się softstart jednofazowy albo specjalne układy przewidziane przez producenta urządzenia.

Kiedy wybrać softstart, a kiedy falownik

Najprościej zacząć od pytania, czy urządzeniu przyda się zmiana obrotów. Jeśli nie, softstart zwykle wystarcza i jest rozwiązaniem tańszym oraz prostszym w montażu.

  • Softstart: sprężarka wybijająca zabezpieczenie przy starcie, pompa hydroforowa powodująca uderzenia w instalacji, wentylator o stałej wydajności, betoniarka, piła z ciężką tarczą.
  • Falownik: maszyna z silnikiem trójfazowym w budynku bez zasilania 400 V, tokarka lub wiertarka stołowa z regulacją obrotów, pompa obiegowa lub wentylator, którego wydajność chcesz dopasować do potrzeb, urządzenia wymagające łagodnego hamowania.

Falownik przy pompie lub wentylatorze może dać realne oszczędności energii, bo moc pobierana przez takie urządzenia spada bardzo szybko wraz ze zmniejszeniem prędkości. Przy sprężarce tłokowej pracującej na zbiornik efekt jest mniejszy, bo i tak włącza się ona cyklicznie na pełnej mocy.

Dobór do silnika i instalacji

Zarówno softstart, jak i falownik dobiera się według prądu znamionowego silnika z tabliczki, a nie tylko według mocy. Przy ciężkim rozruchu, na przykład sprężarki startującej pod ciśnieniem albo młyna, wybiera się urządzenie o oczko większe. Trzeba też sprawdzić warunki pracy: zakres temperatur, stopień ochrony obudowy i to, czy urządzenie ma pracować w szafce, czy bezpośrednio przy maszynie w zapylonym warsztacie.

  1. Spisz z tabliczki silnika moc, prąd znamionowy, napięcia i sposób połączenia uzwojeń.
  2. Ustal, czy potrzebujesz regulacji obrotów, czy tylko łagodnego rozruchu.
  3. Sprawdź zabezpieczenie obwodu i przekrój przewodów zasilających.
  4. Przy falowniku przewidź przewód ekranowany między falownikiem a silnikiem i odpowiednie zabezpieczenie różnicowoprądowe, bo zwykły wyłącznik typu AC może działać nieprawidłowo.

Falownik generuje zakłócenia elektromagnetyczne i prądy upływu, dlatego producenci podają wymagania co do filtrów, długości przewodu silnikowego i typu wyłącznika różnicowoprądowego. Softstart jest pod tym względem mniej wymagający.

Montaż i bezpieczeństwo

Oba urządzenia montuje się w obwodzie zasilania silnika, najczęściej na szynie w rozdzielnicy lub w osobnej obudowie przy maszynie. Prace przy połączeniach siłowych wykonuje elektryk z uprawnieniami, a przy maszynach z dawnych zakładów warto przy okazji sprawdzić stan izolacji silnika i skuteczność ochrony przeciwporażeniowej. Po instalacji ustawia się parametry: czas narastania napięcia w softstarcie albo czasy rozpędzania i hamowania, częstotliwość maksymalną i zabezpieczenie termiczne w falowniku.

Pamiętaj, że w falowniku po wyłączeniu zasilania kondensatory obwodu pośredniego przez pewien czas utrzymują wysokie napięcie. Producent podaje, ile minut odczekać przed otwarciem obudowy. To jedna z rzeczy, o których łatwo zapomnieć przy pierwszej regulacji w warsztacie.

Przeczytaj także